7 september 2018

Het creëren van een elders: de urgentie van dekolonisatie

“Ik hoor de storm. Ze praten met me over vooruitgang, over "prestaties," ziektes die genezen zijn, de verhoogde levensstandaard. Ik praat over samenlevingen ontdaan van hun essentie, vertrapte culturen, ondermijnde instellingen, afgenomen land, verpletterde religies, prachtige artistieke creaties verwoest, buitengewone mogelijkheden weggevaagd.” – Aimé Césaire

Zoals onze Executive Director Zohra Moosa en Director of Programmes Happy Mwende Kinyili in de meest recente aflevering van onze podcast Tea with Mama Cash bespreken, kolonialisme is één van de vele voorbeelden van hoe het verleden dagelijks aanwezig is. Kolonialisme geeft vorm aan onze hedendaagse sociale geografie en is verantwoordelijk voor de patronen van migratie tussen de voormalige koloniën en koloniserende landen. Kolonialisme is de reden waarom het Engels, Frans en Spaans op zoveel plaatsen worden gesproken (waarom we met een aantal van de hieronder vermelde gesteunde partners in het Spaans, in plaats van in hun eigen taal communiceren).

Kolonialisme heeft zelfs een rol in de vermeende universaliteit van de gendertweedeling. Het systeem van twee tegenover elkaar staande en wederzijds exclusieve gendercategorieën is wijdverspreid, niet omdat het natuurlijk is, maar omdat kolonialisten overal waar zij kwamen dit model afdwongen. Vele inheemse culturen hadden andere gendersystemen, met meer en vloeiender categorieën.

Hetzelfde kan worden gezegd over heteronormativiteit en homofobie: Artikel 377 van de Indiase strafwet, bijvoorbeeld, waarin "homoseksuele activiteiten" worden verboden, werd ingevoerd door de Britten in 1861. Sinds kort is het Indiase activisten gelukt, na meer dan 25 jaar campagne voeren tegen deze onderdrukkende wet (door, onder andere, onze begunstigde-partners Sappho voor gelijkheid en CMI! partner CREA), om er van af te komen: op 6 september 2018 vernietigde het Indiase hooggerechtshof de wet.

Maar kolonialisme is niet alleen de invloed van het verleden op het heden: het is een systeem dat in vele opzichten nooit is beëindigd. In Noord- en Zuid-Amerika bijvoorbeeld bezetten kolonisten gestolen land en hebben macht over inheemse volkeren. En op andere manieren is kolonialisme gewoon van vorm veranderd om gelijke tred te houden met de tijd, terwijl in de kern de ideologie van het imperialisme (dat het grijpen van de heerschappij over het land, en over middelen en mensen rechtvaardigt) intact is gebleven en weinig is veranderd. In het bijzonder heeft de opkomst van het kapitalisme met een economisch stelsel gebaseerd op privé-eigendom en winst, nieuwe brandstof voor dit vuur geleverd. Hé, het is een vrije wereld markt, toch?

Ondanks de terminologie is dit allemaal verre van theoretisch. Te beginnen met Latijns-Amerika, waar veel dekoloniseringstheorieën en -praktijken hun wortels hebben, is te zien hoe het kolonialisme van vandaag nog steeds wereldwijd actief is, en hoe de groepen die we steunen, zich verzetten.

Vrouwen als landverdedigers
De inheemse bevolking in Latijns-Amerika, dat in de 15e eeuw door de Spanjaarden en de Portugezen werd gekoloniseerd, wordt nu geconfronteerd met de invasie van haar noorderburen: grote, Noord-Amerikaanse bedrijven die extractieve mijnbouwprojecten opzetten voor metalen, mineralen, olie en andere natuurlijke hulpbronnen. Niet alleen kunnen deze projecten op lange termijn schade aan het milieu veroorzaken zoals overstroomd land of vervuild water, maar vaak gaat dat ook gepaard met de illegale onteigening van het land van de voorouders van de inheemse volkeren.

Vrouwen worden vooral beïnvloed door deze schendingen, omdat ze hun autonomie en economische onafhankelijkheid dreigen te verliezen. Maar vrouwelijke landverdedigers vechten terug. In Brazilië bijvoorbeeld: sinds in 1975 plannen werden bekendgemaakt om de Belo Monte-dam in de rivier de Xingu te bouwen, is het verzet van de inheemse gemeenschappen fel geweest, aangezien de dam tot 20.000 mensen zoud hebben ontheemd en de watertoevoer en visvoorziening van mensen in de regio zouden hebben afgesneden. Onze partner Coletivo de Mulheres Regional Transamazonica e Xingu (CMRTX), een coalitie van vrouwen uit verschillende groepen in Altamira, Brazilië, werkt al jaren samen met andere lokale groepen om zich tegen de dam te verzetten. En voor een tijdje leek het alsof al hun strategieën, campagnes en protest gelukt waren: in 2016 besloot een milieuagentschap tot opschorting van de bouwvergunning voor de dam, een uitspraak die helaas later werd vernietigd. CMRTX en hun bondgenoten "blijven strijden voor de dekolonisatie van om onze landen, wateren, bossen [en] culturen", vertelde lid Antonia ons in een e-mail.

Meer groepen die wij steunen komen op voor de rechten van de inheemse vrouwen met betrekking tot ecologische rechtvaardigheid – waarmee onze snelgroeiende ecologische rechtvaardigheidsportfolio vorm krijgt – zoals Red Nacional de Mujeres en Defensa de la Madre Tierra (RENAMAT) in Bolivia en Consejo de Mujeres indigena y Biodiversidad (CMIB) in Guatemala. Hierbij mag niet vergeten worden dat dit soort werk het leven kan kosten - en heeft gekost - van mensenrechtenverdedigers. De moord in 2016 op Berta Cáceres, die campagne voerde tegen een soortgelijk damproject in Honduras, bracht het geweld tegen mensenrechten van vrouwen en vrouwelijke landverdedigers aan het licht - en liet zien hoe ver grote bedrijven en overheden gaan om misstanden te verdoezelen.

Het kolonialisme is ook vandaag de dag nog steeds een probleem op het hele Afrikaanse continent. Al vanaf de 16e eeuw met de trans-Atlantische slavenhandel ervaren Afrikaanse landen verschillende vormen van geweld en uitbuiting door de Europeanen, en het continent was in 1914 bijna volledig gekoloniseerd. Ondanks de golf van dekolonisatiebewegingen in de jaren zestig is landroof nog aan de orde van de dag. Landroof is de grootschalige toe-eigening van land waardoor de inheemse bevolking haar land kwijtraakt en de voedselveiligheid in gevaar wordt gebracht ten behoeve van de winst van veelal buitenlandse investeerders. En opnieuw zien we dat de landrechten van vrouwen in het bijzonder worden geschonden: zo raakten in Nigeria veel boerinnen hun land kwijt als gevolg van de ontwikkelingsplannen voor de bouw van een bananenplantage. Om dit te bestrijden voerden onze ondersteunde partners Lokiaka Community Development Center een campagne met de boerinnen tegen de bouw van de plantage - met succes, want het project werd geannuleerd. 

De rode draad die overal ter wereld door het werk van onze partners  loopt, weerspiegelt de verontrustende realiteit dat kolonialisme nog steeds een bijna mondiaal verschijnsel is. In Indonesië, gekoloniseerd door Nederland, strijden onze ondersteunde partners SERUNI ook tegen landroof, destructieve ontwikkelingsprojecten en palmolieplantages; in de Filippijnen, die door de Spanjaarden en later de Verenigde Staten werden gekoloniseerd, doen onze partners AMIHAN Northern Mindanao Region en BAI Indigenous Women's Network soortgelijk werk. De opkomst van deze plantages is terug te voeren tot het invoeren van monocultuur voor de export, uitgevoerd door koloniale overheersers om hun winst te verhogen. Monocultuur vermindert de hoeveelheid benodigde menselijke arbeid, waardoor de productiekosten lager worden, maar brengt ook langetermijngevolgen met zich mee voor het milieu zoals bodemverarming en een verlies aan biodiversiteit. Wanneer de bodem is verarmd, kan een bedrijf gewoon naar een andere plek verhuizen, terwijl de inheemse bevolking met weinig middelen om zichzelf te onderhouden wordt achtergelaten.

Maar wat al deze groepen met elkaar gemeen hebben, zijn niet alleen de problemen die ze aanpakken, maar ook hun intersectionele benadering die uit noodzaak wordt geboren: alleen door het verweven van klimaatrechtvaardigheid, inheemse rechten, gendergelijkheid en arbeidsrechten kunnen ze hun geleefde werkelijkheid, hun rechten en hun visie voor een duurzamer en gelijkwaardiger wereld verwoorden.

Het creëren van een elders
In 2012 schreven Eve Tuck en K. Wayne Yang voor een wetenschappelijk tijdschrift een artikel, getiteld “Decolonization is not a metaphor” waarin ze kritiek uiten op het toenemende gebruik van het woord 'dekolonisatie' voor het beschrijven van elke op sociale rechtvaardigheid gerichte werkwijze voor de verbetering van het onderwijs en andere gebieden van de maatschappij. In plaats daarvan, stellen zij, gaat dekolonisatie fundamenteel over herstelbetalingen: financiële compensatie voor gedwongen, onbetaalde arbeid en de teruggave van gestolen land; alleen dergelijke materiële acties zorgen voor inheemse soevereiniteit en toekomstmogelijkheden.

Dus hoewel 'dekolonisatie' misschien als een abstracte, academische term klinkt, is het de groepen die we steunen juist het tegenovergestelde: dekolonisatie is een concrete praktijk, met betrekking tot wezenlijke en dringende kwesties. Deze feministische activisten werken aan een wereld waarin iedereen dezelfde kansen en middelen om te overleven krijgt; een wereld die vrij is van racistische en seksistische overheersing; een wereld die vrij is van schadelijke koloniale logica en tweedelingen, hiërarchieën en uitbuiting. Door het verzet tegen dit systeem creëren ze wat Tuck en Yang een “elders” noemen: een alternatieve werkelijkheid, niet bepaald door het kolonialisme, maar juist vol mogelijkheden.

Luister Tea with Mama Cash over dekolonisatie (Engels):