Mijnbouw, macht en verzet: vrouwen verdedigen land en democratie in Latijns-Amerika

Ik zat op school toen er mensen van de mijn langskwamen. Ze zeiden ‘Over een paar dagen wordt cyanide naar de provincie gebracht. Maar maak je geen zorgen, cyanide is niet slecht. Het komt voor in yucca bomen en de zaadjes van appels’.
– Anoniem persoon uit Aquelarre RD, Dominicaanse Republiek

In Bolivia, de Dominicaanse Republiek en El Salvador wordt cyanide gebruikt bij de winning van goud. Tonnen cyanide. Dit proces vervuilt het water, beschadigt ecosystemen en vormt een ernstig risico voor de gezondheid en het levensonderhoud van nabijgelegen gemeenschappen. Mijnbouw heeft in de loop der jaren bijgedragen aan ontbossing, aantasting van het milieu en ontheemding in regio’s zoals Bonao in de Dominicaanse Republiek en in sommige gemeenschappen in de Boliviaanse regio’s Oruro en Potosí. De gevolgen reiken echter veel verder dan deze locaties.

Authoritarian regimes don’t merely enable these large-scale mining operations but actively profit from them. Across the region, profits generated by extractive industries reinforce the power of political and economic elites, making accountability increasingly difficult. At the same time, governments are engaged in deliberate attempts to undermine community resistance to mining through repressive laws, intimidation, surveillance, and political patronage.

Mijnbouw en imperialisme in Latijns-Amerika

Mijnbouw in Latijns-Amerika is nauw verbonden met de koloniale geschiedenis van de regio. Nadat voormalige Spaanse koloniën hun onafhankelijkheid hadden verworven, werden ze sterk aangemoedigd om door te gaan met hun mijnbouw en zo grondstoffen te blijven leveren aan landen in het mondiale Noorden, onder invloed van internationaal beleid van Internationale Financiële Instellingen. Deze zogenaamde Structurele Aanpassingsprogramma’s (SAPs), die in de jaren tachtig door de Wereldbank en het Internationaal Monetair Fonds (IMF) werden gepromoot, dwongen overheden om te privatiseren, te dereguleren en exportgericht economisch beleid te voeren. Latere hervormingen in de mijnbouwsector boden belastingvoordelen en lagere royalty’s om buitenlandse investeringen aan te trekken, wat de afhankelijkheid van grondstoffenwinning verder versterkte.

Latijns-Amerika heeft de afgelopen eeuw te maken gehad met ingrijpende militaire en geopolitieke interventies door de Verenigde Staten. Tegenwoordig hebben veel landen in de regio te maken met een toenemende invloed van de VS en de extractieve industrie, zoals ook het recente ‘Hondurasgate’ illustreert. Uitgelekte geluidsopnames onthullen het bestaan van een transnationaal desinformatienetwerk dat propaganda verspreidt in de regio, een complot om speciale economische zones uit te breiden, en strategische infrastructuur en militaire posities in Honduras veilig te stellen ten behoeve van Amerikaanse en andere buitenlandse partijen, in ruil voor politieke steun.

Vele vormen van dwang

They called us foreign agents in our own territories. Activists on political issues are forbidden because of presupposed threat to national security or social and political stability of the country.
– Anonieme door Mama Cash gesteunde activist uit El Salvador

Autoritaire regimes gebruiken gecentraliseerde macht en een gebrek aan politieke verantwoordingsplicht om mijnbouwpraktijken op te starten en in stand te houden, zonder enige consultatie en geïnformeerde toestemming van de getroffen gemeenschappen.

Partners van Mama Cash in de Dominicaanse Republiek, El Salvador en Bolivia monitoren deze technieken om hun strategieën voor de verdediging van hun land, gemeenschappen en ecosystemen tegen extractivisme en exploitatie steeds aan te kunnen passen.

In de Dominicaanse Republiek documenteert Aquelarre RD – een antiracistisch, feministisch grassroots-collectief dat zich inzet voor autonomie en het verdedigen van water, land en leven – de strategieën van de regering om de organisatie van gemeenschappen te ondermijnen door activisten die tegen mijnbouwbedrijven protesteren te intimideren, te criminaliseren en te stigmatiseren. Er zijn momenteel in de Dominicaanse Republiek en El Salvador meerdere wetten die protest strafbaar maken, waardoor gemeenschappen en activisten als terroristen, interventionisten en staatsvijanden worden bestempeld. Vaak vinden arrestaties plaats zonder uitleg of eerlijk proces. Wetten zoals de ‘Wetten op Buitenlandse Agenten’ zijn onderdeel van bredere pogingen om verzet te onderdrukken en te ondermijnen, die door overheden worden gerechtvaardigd onder het mom van het nationale belang. Door mijnbouw te presenteren als essentieel voor vooruitgang, worden gemeenschappen die hier tegenin gaan afgeschilderd als obstakels voor ontwikkeling in plaats van verdedigers van milieu- en mensenrechten.

Sinds maart 2022 geldt in El Salvador de noodtoestand, wat inhoudt dat grondwettelijke rechten zijn opgeschort en alle rechtszaken achter gesloten deuren plaatsvinden. El Salvador’s Buitenlandse Agenten Wet, die in 2025 werd aangenomen, vergroot de druk op maatschappelijke organisaties door aanzienlijke financiële en administratieve lasten op te leggen aan groepen die internationale financiering ontvangen, waaronder een belasting van 30% . In combinatie met de langdurige noodtoestand in het land, rapporteren organisaties een toename in criminalisering en surveillance, voortdurende mensenrechtenschendingen, krimpende maatschappelijke ruimte en grotere risico’s bij belangenbehartiging en mobilisatie van het publiek.

Met grote bezorgdheid zien we dat mijnbouw directe gevolgen heeft voor ons als vrouwen. Het brengt onze levens in gevaar, verwoest onze bestaansmiddelen – – namelijk landbouw en veeteelt – schendt onze lichamen, doet inbreuk op onze rechten en die van onze gemeenschappen, vervolgt vrouwelijke mensenrechtenverdedigers en vernietigt moeder aarde. Daarom kunnen we niet zomaar toekijken. We hebben besloten om ons te verenigen als vrouwen die getroffen worden door mijnbouw, om onze rechten te verdedigen en te eisen dat die gerespecteerd worden ook wanneer we geconfronteerd worden met mijnbouwactiviteiten.
– RENAMAT, Bolivia

In Bolivia heeft de uitbreiding van grondstofwinning de levenswijze van inheemse gemeenschappen ingrijpend verstoord; velen van hen beschouwen Moeder Aarde als een levend wezen met rechten. Mijnbouwconcessies toegekend aan buitenlandse bedrijven dringen steeds verder door in land dat al lange tijd als heilig wordt beschouwd en tasten dit land aan. Het Nationale Vrouwennetwerk voor de Verdediging van Moeder Aarde (RENAMAT) – een netwerk van boerinnen en inheemse vrouwen die hun recht en land verdedigen – voert campagne tegen wat zij “Milieugeweld tegen Vrouwen” noemen, namelijk de gendergerelateerde gevolgen van milieuschade, waaronder bedreigingen voor bestaansmiddelen, gezondheid, rechten, lichamelijke autonomie en het welzijn van hun gemeenschap.

De milieuschade die mijnbouw berokkent, is zo meer dan alleen een ecologisch probleem. Het is ook een kwestie van mensenrechten en gendergelijkheid. Terwijl gemeenschappen hun activiteiten opschalen en zich meer organiseren, lopen ze ook steeds grotere risico’s. In Bolivia hadden de meeste aanvallen op mensenrechtenverdedigers in 2025 te maken met mijnbouw en grondstofwinning, volgens het Centrum voor Documentatie en Informatie Bolivia (CEDIB).

Mijnbouw ten koste van democratie

Door extractivistische mijnbouwoperaties te steunen, gebruiken autocraten de winsten en politieke allianties die mijnbouwbedrijven opleveren om hun macht te versterken en hun invloed uit te breiden. Veel leiders van autoritaire regimes in Latijns-Amerika baseren hun macht op het concept ‘personalismo’, waarbij het volk trouw zweert aan een krachtige leider of persoon in plaats van een instelling. Deze persoonsverheerlijking werkt op doordat de leiders zichzelf presenteren als de enige die in staat zijn om nationale crisissen op te lossen. Zij moedigen hun aanhangers aan om hen te zien als redders of messiaanse figuren.

Vaak komen deze leiders uit het bedrijfsleven, waar ze steun opgebouwd hebben door zichzelf als daadkrachtige buitenstaanders die zich tegen het establishment keren te profileren, met een politiek programma [MK1] dat claimt dat het corruptie en georganiseerde misdaad bestrijdt. Eenmaal aan de macht gebruiken ze hun autoriteit om te beïnvloeden welke bedrijven en sectoren staatssteun en bescherming krijgen, waarmee ze de corruptie die ze hadden beloofd aan te pakken juist in stand houden. Voorbeelden hiervan zijn Karim Bukele en Yusef Bukele, de broers van de president van El Salvador.

Vecht voor het land, vecht voor democratie

Gemeenschappen die de gevolgen ondervinden van extractieve projecten hebben een tweeledige uitdaging: het onmiddellijke verlies van land, water en bestaansmiddelen, én tegelijkertijd de achteruitgang van democratie, politieke vertegenwoordiging en mogelijkheden om beleid te beïnvloeden. Met het verzwakken van democratische instellingen hebben gemeenschappen steeds minder toegang tot beslissingstafels en wordt betekenisvolle participatie steeds moeilijker.

Ondanks deze druk blijven gemeenschappen zich organiseren, innoveren en verzet bieden. Activisten zijn druk bezig om allianties te bouwen, misstanden te documenteren en alternatieve visies op vooruitgang te presenteren – geworteld in milieurechtvaardigheid, collectieve rechten en democratische participatie. Hun werk toont keer op keer dat verzet niet zinloos is. Integendeel, het blijft één van de krachtigste manieren om land, rechten en democratie te verdedigen.