14 december 2017

Kop in de wind

Op steeds meer plekken krijgen nationalistische, autoritaire en reactionaire regimes voet aan de grond – denk alleen al aan Trump, Poetin en Erdogan. Met nieuwe wetten en maatregelen beperken machthebbers wereldwijd de manoeuvreerruimte van maatschappelijke organisaties en actiegroepen. Maar feministische activistes stellen zich teweer. Zoals een Russische activiste het verwoordt in ons Standing Firm-onderzoek: “Wanneer zij de deur dichtdoen, komen wij binnen door het raam.”

De closing space for civil society heet het ook wel, het verschijnsel dat steeds meer overheden het maatschappelijk middenveld en sociale rechtvaardigheidsbewegingen onder de duim proberen te houden. Ze maken het organisaties bijvoorbeeld moeilijk om financiële steun uit het buitenland te ontvangen. Ze vervolgen activisten vanwege ‘staatsvijandige propaganda’. Of ze laten na om bij mensenrechtendemonstraties in te grijpen wanneer tegenstanders geweld gebruiken.

Waar het mensenrechtendiscours decennialang dominant en leidend was, maakt het steeds meer leiders helemaal niet meer uit dat de wereld meekijkt terwijl ze activisten opjagen en vervolgen, onder het mom van bestrijding van terrorisme of het uitbannen van ‘vijandige buitenlandse invloeden’.

Gevaar
Met het Urgent Action Fund deed Mama Cash onderzoek naar het effect hiervan op mogelijkheden voor vrouwen, meiden en transgenders om zich te organiseren. We interviewden daarvoor activistes uit China, Egypte, India, Rusland, Turkije en Oeganda. Ook brachten we met Standing Firm in kaart hoe activistes zich teweerstellen en nieuwe wegen vinden. “Veel feministische activisten zijn gepokt en gemazeld als het gaat om tegenwerking van de kant van de overheid”, stelt Zohra Moosa, sinds deze zomer directeur van Mama Cash. “Daar kunnen activisten en organisaties voor wie het nieuw is om zo gedwarsboomd te worden, veel van leren.”

“Waar burger- en mensenrechten in het gedrang komen, zullen vrouwen, meiden en transgenders dit het allereerste merken.”


Zohra Moosa signaleert een wijdverbreide inperking van de vrijheid van expressie, vereniging en vergadering. “Revolutionaire ideeën waren ook in de decennia hiervoor controversieel. Maar nu zien we een drastische afname van de ruimte om die ideeën zelfs maar te kunnen uiten, én van de mogelijkheden om samen te komen.” Zo moet je tegenwoordig om in India een maatschappelijke organisatie te mogen beginnen, de namen van alle betrokkenen overleggen. “Voor activisten die sowieso al gecriminaliseerd worden, waaronder sekswerkers en lhbt-activisten, is dat simpelweg gevaarlijk.” Met dit soort wetgeving wordt het activisten steeds moeilijker gemaakt.

Kanarie in een kolenmijn
Het Standing Firm-rapport toont hoe vrouwen, meiden en transgenders extra getroffen worden door dergelijke vormen van staatsgeweld. Als je altijd al in de hoek zit waar de klappen vallen, heeft een verdere inperking van je rechten een nog grotere impact.  Zohra: “Feministische activisten zijn hier de spreekwoordelijke canary in the coal mine, die vroeger door dood neer te vallen als waarschuwing voor mijnwerkers dienden dat de zuurstof opraakte. Waar burger- en mensenrechten in het gedrang komen, zullen vrouwen, meiden en transgenders dit het allereerste merken. Door toenemend staatsgeweld, maar ook doordat medeburgers een vrijbrief krijgen om hun ongenoegen en agressie bot te vieren op iedereen die afwijkt van de dominante norm.”

Je ziet bijvoorbeeld dat autoritaire regimes vrouwenrechten neerzetten als ‘buitenlandse infiltratie’, ‘westerse quatsch’. Terwijl de vrouwen die deze rechten bepleiten natuurlijk gewoon deel van de samenleving zijn. “Door hen te duiden als ‘wezensvreemd’ aan de cultuur, worden ze uit het nest geduwd. Een gevaarlijke positie, want dan ben je vogelvrij. Vrouwen die wel binnen het patriarchale systeem blijven, worden ondertussen afgeschilderd als ‘moeders der natie’.”

Mazen in het net
Standing Firm brengt in kaart wat activistes doen en nodig hebben om al dit soort pressie te weerstaan. Zohra: “De groepen die Mama Cash steunt, waren altijd al doelwit, werden altijd al bestreden door hun eigen gemeenschap of regering. Ze zijn dus extreem vaardig in het omgaan met repressie.” Een belangrijke les die werd opgehaald: zorg als activisten heel bewust voor je eigen veiligheid, want wie uitvalt kan ook anderen niet meer helpen. En: als het niet openlijk kan, blijf dan toch onder de radar samenkomen. Dan heb je namelijk wel een basis en infrastructuur om in actie te komen als de kans daar is.

“Trek je als fonds vooral niet terug.”


Andere ‘lessen’ zijn vooral gericht op financiers. Zoals: geef groepen de vrijheid om zelf te beslissen hoe en waarvoor ze geld inzetten. Alleen dan kunnen ze de mazen in het net vinden om ondanks tegenwerking samen te komen, actie te voeren, zichtbaar te zijn. “Groepen moeten veiligheidsmaatregelen kunnen nemen als ze aangevallen worden. Een advocaat inhuren als hun werk verboden wordt. Een paar weken besteden aan het voldoen aan de nieuwste ngo-voorwaarden. Dat weten ze niet van tevoren, dus pin ze niet vast op een werkplan. Geef gewoon ‘flexibel geld’. En: trek je als fonds vooral niet terug. Denk niet: ik ga maar even een wat minder controversiële groep of groepen in een wat minder ingewikkeld land steunen. Integendeel: stick with them!”

Deel dit artikel