Nieuws & Blogs

Wonetha Uganda

Nieuwe wetten in Oeganda zijn vrijbrief voor geweld

Auteur Mama Cash

Nieuwe wetten in Oeganda zijn vrijbrief voor geweld

In Oeganda zijn onlangs twee controversiële wetten goedgekeurd die homoseksualiteit en pornografie criminaliseren. Ze zorgen voor groeiende intolerantie ten opzichte van iedereen die afwijkt van heersende normen rond seksualiteit en ‘fatsoenlijke vrouwen’. Mama Cash partners MEMPROW, WONETHA en UHAI zien en ondervinden de gevolgen van nabij.

Na grote controverse ondertekende de president van Oeganda, Yoweri Museveni, in februari de anti homosexuality bill en de anti pornography bill. Beide wetsvoorstellen waren al in december 2013 goedgekeurd door het parlement. De tussenliggende maanden waren een strijdveld. Mensenrechtenbewegingen in Oeganda en daarbuiten deden wat ze konden om te voorkomen dat de nieuwe wetten ingevoerd werden. Tegelijkertijd organiseerde zich een front van reactionaire krachten, die met een beroep op moraal en traditie de steun van de bevolking poogde te winnen.

Antiminirokwet

Wat betekenen de nieuwe wetten? Wat de antihomowet betreft: in Oeganda is seks tussen mensen van hetzelfde geslacht al zo’n 150 jaar strafbaar, net als in veel andere Afrikaanse landen met een koloniale erfenis. Nieuw aan de recente wet zijn niet alleen de strengere straffen, maar ook de nadruk op het voorkomen van ‘verspreiding’ van homoseksualiteit. De invulling hiervan is ruim, en dat heeft ingrijpende gevolgen voor de vrijheid van organisatie en informatieverstrekking. Iedereen die voorlichting geeft over seksualiteit buiten een strikt heteroseksueel kader of zich hard maakt voor de mensenrechten van lesbiennes, homo’s en biseksuelen, is strafbaar.

De antipornografiewet heeft veel minder aandacht gekregen, maar heeft ook verstrekkende gevolgen. Het gevaar van de wet, die de productie en verspreiding van pornografisch materiaal verbiedt, ligt vooral in de definitie van wat pornografisch is: “elke weergave van de seksuele delen met als primair doel seksuele opwinding”. Niet voor niets noemt de Oegandese media de wet inmiddels ook wel ‘antiminirokwet’. De wet wordt dus opgevat als een directief om vrouwen te vertellen hoe zij zich wel en niet mogen kleden en gedragen. Nog voor Museveni de wet ondertekende signaleerde MEMPROW, een organisatie van jonge feministes in Kampala, de gevolgen ervan. Meiden die zich volgens de geldende norm of volgens willekeurige mannelijke voorbijgangers te bloot of uitdagend kleden, worden seksueel lastiggevallen, aangevallen en uitgekleed op straat.

Vijandig klimaat

Voor feministische en LHBT-bewegingen in Oeganda en omringende landen was verandering van wetgeving tot voor kort geen prioriteit. Zij zien de breed gedragen, restrictieve normen over seksualiteit als het ware probleem. Door te werken aan voorlichting, medisch personeel en politie te trainen en aanwezig te zijn in lokale gemeenschappen, werkten ze stapje voor stapje toe naar veranderingen die hun dagelijks leven beïnvloeden. Naar toegang tot onderwijs en medische hulp voor iedereen. Naar denormalisering van geweld. Naar meer keuzevrijheid voor meiden. Naar andere relaties tussen LHBT-kinderen en hun ouders. Helaas hebben de nieuwe wetten ook op dit dagelijkse niveau impact.

In de lange aanloop naar ondertekening heeft de antihomowet een klimaat geschapen waarin iedereen die homo of lesbo is – of zo gezien wordt – zonder gevolgen voor de daders aangevallen kan worden. Op dezelfde wijze worden vrouwen die zich niet ‘fatsoenlijk’ gedragen lastiggevallen, met de antipornografiewet als vrijbrief in de hand. De nieuw ingevoerde wetten creëren ‘goede’ en ‘slechte’ vrouwen en mannen, op basis van in hoeverre iemand zich aan bestaande normen conformeert of ervan afwijkt.

Paradox

WONETHA, een sekswerkersrechtenorganisatie in Kampala, ondervindt dit aan den lijve. “Er is een hetze aan de gang. Schendingen van de rechten van vrouwen en LHBT’s worden genormaliseerd.” Met de artikelenreeks ‘Oeganda’s Top Homoseksuelen’ zette het tabloid Red Pepper openlijk aan tot geweld. Naast foto’s en namen van LHBT-activisten werden foto’s van twee WONETHA-activistes gepubliceerd, met de aantijging dat ze kinderen zouden ‘rekruteren’. “Er volgden bedreigingen en een inval in ons kantoor. We zijn tijdelijk ondergedoken buiten de hoofdstad. Maar we zullen de nieuwe wetten het hoofd bieden en doorgaan met ons werk.”

Wanja Muguongo van UHAI, een fonds in Kenia dat LHBT- en sekswerkerbewegingen in Oost-Afrika steunt, meent dat niet zozeer wetten het probleem zijn. “Als de wetten in onze landen homoseksualiteit niet langer strafbaar zouden stellen, zouden onze dagelijkse levens daarmee veranderen? Ik betwijfel het. Het probleem ligt in de normen die gelden.” En die gelden bepaald niet alleen in Oeganda en omstreken. Overal ter wereld hebben vrouwenbewegingen en bewegingen voor seksuele rechten te maken met backlash. “Paradoxaal genoeg is het feit dat er zo’n sterke tegenbeweging is, een signaal dat er verandering gaande is. Als we van geen betekenis waren zou niemand de moeite nemen te reageren. Verandering gaat in stappen – inclusief stappen terug. Dat is de weg naar sociale verandering.”