Nieuws & Blogs

AMIHAN

Inheemse vrouwen op de Filipijnen komen op voor hun grond én hun grondrechten

Auteur Mama Cash

“Vandaag niet weten of je huis er morgen nog staat. Of je overmorgen wel aan het werk kunt. En of jij en je familie de dag daarop nog wel te eten hebben.” Zo schetst Louise Dumas in een paar woorden de situatie van Filipijnse plattelandsvrouwen van inheemse afkomst. Dumas is een van de activistes van Amihan, een netwerk van lokale vrouwengroepen op het Filipijnse eiland Mindanao. “Wij komen in verzet tegen de almaar oprukkende oliepalm- en ananasplantages en grootschalige industriële mijnbouwactiviteiten. Ook vragen we aandacht voor de uitwassen van klimaatverandering, zoals de steeds frequenter voorkomende tyfonen en overstromingen. Allebei verstoren ze de natuurlijke leefomgeving van inheemse boeren op de Filipijnen in rap tempo. Het zijn met name vrouwen die dit aan den lijve ondervinden. Veel mannen trekken weg om elders als ingehuurde kracht geld te verdienen en vrouwen zich dan moeten zien te redden met de opbrengsten van het land.”

Met Amihan nemen vrouwen het voortouw in het protest tegen steeds maar weer nieuwe oliepalmplantages en tegen de legale en illegale verdrijving van inheemse boeren van land dat zij al lange tijd bewonen en bewerken. Ook documenteren ze de tastbare gevolgen van klimaatverandering.

Landrechten

“Het overgrote deel van de inheemse bevolking van de Filipijnen is voor haar levensonderhoud afhankelijk van landbouw,” licht Dumas toe. “Maar de commerciële exploitatie van land heeft op de Filipijnen een grote vlucht genomen.” De wortels van deze commercialisatie liggen volgens Dumas in de koloniale periode. “Land dat al sinds mensenheugenis werd bewerkt door inheemse volken, werd door de Spaanse overheersers verdeeld onder christelijke grootgrondbezitters. Lange tijd waren het een paar families die het grootste deel van het land in hun bezit hadden. En hoewel er inmiddels op wetgevend niveau veranderingen zijn doorgevoerd, zijn er nog altijd grote problemen met landdistributie en landrechten voor inheemse boeren.”

Economische belangen

De Filipijnse wet biedt boeren inmiddels wel rechten op land dat van hun voorouders was of dat hun familie al lang bewerkt, maar zijn er allerlei uitzonderingsclausules. Het gaat bovendien alleen om het recht op de oppervlakte en niet op het water en de grondstoffen. Ook kan de overheid altijd de eigendomsrechten over gemeenschapsgronden claimen als zij dat nodig zegt te hebben. Op die manier verdwijnt onder meer bestaande landbouwgrond die belangrijk is voor de lokale voedselvoorziening, bijvoorbeeld omdat er rijst verbouwd wordt. Louise Dumas van Amihan: “Wat wij in de praktijk zien, is dat de overheid hierbij telkens economische belangen laat prevaleren. Onder het mom van ‘het stimuleren van de plattelandseconomie’ legt zij bedrijven die grootschalige plantages willen aanleggen of goud, nikkel of koper willen gaan delven, geen strobreed in de weg.” Telkens weer weten bedrijven het eigendom te krijgen over nieuwe stukken land. “En meteen daarop sturen ze milities die families met veel geweld uit hun huizen en van hun land verdrijven.”

Bodemerosie

De mijnbouw en de oliepalmplantages zijn niet alleen schadelijk als het om landbezitskwesties gaat. Ze verstoren ook het natuurlijke ecosysteem op de Filipijnen. Louise Dumas: “Eerst hadden we de grootschalige houtkap en ananas- en suikerrietplantages die ons leefgebied bedreigden en zorgden voor bodemerosie. Nu verwoest mijnbouw onze natuurlijke leefomgeving en onttrekken oliepalmplantages water aan onze landbouwgronden. Stromen drogen op, het landschap verandert waar je bij staat. En bovendien vergiftigen de insecticiden die worden gebruikt bij de palmproductie ons drinkwater en onze gewassen.”

Daar komen de gevolgen van klimaatveranderingen dan nog eens bovenop. “De intensiteit van de slagregens en orkanen waarmee boerinnen op Mindanao geconfronteerd worden, lijkt met het jaar toe te nemen. Door de bodemerosie leidt dat regelmatig tot overstromingen. In 2011 kwamen in noordelijk Mindanao meer dan 1000 mensen om bij een overstroming na een tropische storm. De modderstroom verwoestte ook de landbouwgrond van kleine boeren, doordat het vervuilde slib van oliepalmplantages overal verspreid raakte. Ook het hele ecosysteem in het gebied rond de rivier raakte in de war.”

Voedselvoorziening

De gevolgen van dit alles zijn groot, vooral voor vrouwen. Het zijn vaak vrouwen die verantwoordelijk zijn voor de voedselvoorziening voor kinderen en ouderen, ook als oogsten mislukken, landbouwgrond verwoest wordt of zij van hun land worden verjaagd. Dumas: “Van oudsher zijn het op de Filipijnen mannen die politieke actieven ondernemen of die overleggen met de overheid. Maar die zien vaak het belang niet van het betrekken van vrouwen bij de besluitvorming. Dus besloten wij met Amihan – wat een inheemse term is voor een boerin die ‘teer maar vasthoudend, zacht maar taai’ is – het heft in eigen hand te nemen.”

Amihan maakt stampij als vrouwen worden verdreven van land dat soms al generaties door hun volk bewerkt wordt en als bedrijven -illegaal- land in bezit nemen. “Ook nemen we stelling tegen de vernietiging van traditionele landbouwpraktijken ten gunste van grootschalige landbouw die alleen ten goede komt aan rijke boeren en grootgrondbezitters.”

Milities en knokploegen

Dat is gevaarlijk werk. “Regelmatig hebben wij te maken met geweld, mishandelingen en dreigementen van de kant van gewapende milities of paramilitaire knokploegen. Daar vallen soms zelfs doden bij. Die milities en knokploegen worden op pad gestuurd door bedrijven of door de regering die economische belangen boven alle andere stelt. Soms worden wel opsporingsbevelen uitgevaardigd na moord of mishandeling van activisten, maar nooit worden arrestaties verricht.”

Wie kritiek heeft op het feit dat de overheid de belangen van bedrijven boven die van burgers stelt, wordt uitgemaakt voor ‘rebel’ en vogelvrij verklaard. “Maar we laten ons niet verjagen van ons land, onze aarde, onze grondrechten. Als je geen actie onderneemt, dan hebben bedrijven en paramilitairen het idee dat ze boven de wet staan en alles mogen doen. We geven dus sinds enige tijd veiligheidstrainingen aan vrouwelijke activisten, zodat ze leren wat ze moeten doen wanneer hun rechten met voeten worden betreden. Ook proberen we de overheid verantwoordelijkheid te laten nemen en voeren we campagnes om duidelijk te maken waarom de vrouwen mishandeld of vermoord werden.”

Overdracht van inheemse kennis

Nog een activiteit die Amihan ontplooit: het documenteren van de impact van klimaatverandering en het inzetten van de gezamenlijke inheemse kennis van haar leden om gewassen beter te beschermen tegen extreme weersomstandigheden. Dumas: “Vrouwen zijn van oudsher zeer goed in de overdracht van inheemse kennis. Er zijn traditionele manieren om te bepalen wanneer er regen of storm op komst is, door de val van een bepaald blad of de bewegingen van dieren. De communicatie hierover is nu belangrijker dan ooit. En we leggen vast welke klimaatveranderingen boerinnen waarnemen. Ook delen we kennis over de omgang met de klimaatveranderingen: wat dit betekent voor de grond en de gewassen en zaaikalender en de watervoorziening.”

Fact finding missions

Amihan doet ook onderzoek naar de effecten van grootschalige oliepalmproductie. “Zo hebben we boven tafel gekregen dat er op palmplantages een insecticide wordt gebruikt die naastgelegen gewassen aantast en via groenten en grondwater ook de voedsel- en watervoorziening van de lokale bevolking bedreigt. En we registreerden dat er buitensporig vaak branden ontstaan. Niet alleen vliegen oliepalmen uit zichzelf makkelijk in brand waarna omringende vegetatie wordt verwoest. Ook blijken branden aangestoken te worden, om zo meer land vrij te maken voor weer nieuwe plantages. Met fact finding missions leggen we dergelijke effecten bloot. Ons doel is ervoor zorgen dat er een parlementair onderzoek komt naar schending van de rechten van boeren en schending van het milieu.”

Internationale druk

De boodschap die Amihan de regering wil meegeven is in de woorden van Louise Dumas deze: “We zijn niet tegen ontwikkeling, maar we willen zelf bepalen welke ontwikkeling in ons leefgebied past, en we willen geen ‘ontwikkeling’ die alleen maar draait om het kapot exploiteren van grond en natuurlijke hulpbronnen.” Amihan richt zich daarnaast ook op internationale platforms en nodigt ook internationale waarnemers uit. “Op die manier voeren we de druk op de overheid op. Wij worden makkelijk weggezet als ‘rebellen’. Maar voor ogen van buitenaf is de Filipijnse overheid wel gevoelig. Hoe meer mensen weten wat er gaande is in de Filipijnen, hoe beter.”

Met eigen ogen zien wat Amihan doet? Bekijk op YouTube de film Women at the Forefront, over de activistes van Amihan en de organisaties die deel uitmaken van haar netwerk.